Trong giáo dục, không giao chỉ tiêu cứng về điểm số hay tỷ lệ học sinh giỏi không đồng nghĩa với việc giảm yêu cầu đối với giáo viên. Điều quan trọng là chuyển từ tư duy quản lý bằng những con số thành tích sang đánh giá thực chất chất lượng dạy học, trách nhiệm nghề nghiệp và sự tiến bộ của từng học sinh.

Chấm dứt áp lực thành tích từ những chỉ tiêu áp đặt

Trong nhiều năm, tại một số cơ sở giáo dục, việc giao chỉ tiêu chất lượng đầu năm học đã trở thành thông lệ. Giáo viên được yêu cầu đăng ký tỷ lệ học sinh khá, giỏi hoặc học sinh đạt kết quả tốt bằng hoặc cao hơn năm trước. Những con số này sau đó được sử dụng trong báo cáo, bình xét thi đua và đánh giá kết quả công tác cuối năm.

Cách làm này đặt giáo viên trước một áp lực không nhỏ: phải cam kết trước những kết quả mà trên thực tế, họ không thể hoàn toàn quyết định.

Ngay khi năm học chưa bắt đầu, giáo viên có thể đã phải đăng ký tỷ lệ học sinh đạt điểm cao, trong khi chưa có đầy đủ thông tin về năng lực đầu vào, điều kiện học tập và đặc điểm của từng lớp. Với học sinh đầu cấp, việc đặt ra những con số cụ thể từ quá sớm càng thiếu cơ sở thực tiễn.

Kết quả học tập chịu tác động của nhiều yếu tố, từ năng lực ban đầu, ý thức tự học, sức khỏe, tâm lý đến hoàn cảnh gia đình và sự phối hợp giữa nhà trường với phụ huynh. Cùng dạy một chương trình, cùng thực hiện các yêu cầu chuyên môn, nhưng giáo viên phụ trách những lớp có điều kiện xuất phát khác nhau có thể đạt được những kết quả rất khác nhau.

Vì vậy, áp dụng một mức chỉ tiêu đồng loạt rồi dùng kết quả đạt hay không đạt để đánh giá giáo viên có thể dẫn đến sự thiếu công bằng. Đặc biệt, nếu tỷ lệ học sinh giỏi trở thành tiêu chí quan trọng trong xét thi đua, giáo viên dễ bị cuốn vào áp lực tạo ra những con số đẹp thay vì tập trung đầy đủ vào nhiệm vụ phát triển năng lực của tất cả học sinh.

Đây cũng là một trong những vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc trong quá trình tăng cường kỷ cương, xây dựng văn hóa trung thực và thúc đẩy chất lượng giáo dục thực chất, theo tinh thần Chương trình hành động được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành tại Quyết định số 2758/QĐ-BGDĐT.

Điểm số không thể phản ánh toàn bộ chất lượng giáo dục

Điểm số là một công cụ cần thiết để đánh giá kết quả học tập, nhưng không thể được xem là thước đo duy nhất của chất lượng dạy học.

Một lớp có nhiều học sinh đạt điểm 9, 10 chưa chắc đã phản ánh đầy đủ hiệu quả giảng dạy nếu việc đánh giá chưa toàn diện. Ngược lại, một giáo viên phụ trách lớp có nhiều học sinh còn hạn chế nhưng giúp các em củng cố kiến thức nền tảng, cải thiện kỹ năng và hình thành động lực học tập cũng đang tạo ra những giá trị giáo dục đáng ghi nhận.

Sự tiến bộ ấy có thể được thể hiện qua nhiều khía cạnh: học sinh từng chưa nắm vững kiến thức nay hiểu bài tốt hơn; học sinh gặp khó khăn trong diễn đạt đã biết trình bày suy nghĩ; học sinh thiếu chủ động dần hình thành thói quen tự học và biết vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

Nếu chỉ tập trung vào tỷ lệ học sinh giỏi, những chuyển biến quan trọng này có nguy cơ bị xem nhẹ.

Mục tiêu của giáo dục không phải là tạo ra một bảng tổng kết đẹp bằng mọi giá, mà là giúp người học phát triển phẩm chất, năng lực và đạt được những yêu cầu cần thiết của chương trình. Do đó, đánh giá chất lượng phải xem xét đồng thời kết quả học tập, mức độ tiến bộ, khả năng vận dụng kiến thức và hiệu quả hỗ trợ của giáo viên đối với từng nhóm học sinh.

Đặc biệt, cần phân biệt rõ giữa kết quả cuối cùng và quá trình tạo ra kết quả. Một nền quản trị giáo dục hiệu quả phải nhận diện được giáo viên đã tổ chức dạy học như thế nào, phát hiện khó khăn của học sinh ra sao và triển khai những biện pháp gì để cải thiện chất lượng.

Không giao chỉ tiêu cứng không có nghĩa là buông lỏng giáo viên

Lo ngại rằng bỏ chỉ tiêu điểm số sẽ khiến giáo viên giảm động lực phấn đấu là vấn đề cần được xem xét, nhưng không nên đồng nhất việc loại bỏ áp lực thành tích với việc hạ thấp trách nhiệm nghề nghiệp.

Giáo viên vẫn phải thực hiện đầy đủ chương trình, chuẩn bị bài dạy nghiêm túc, đổi mới phương pháp, kiểm tra và đánh giá đúng quy định, chủ động hỗ trợ học sinh chưa đạt yêu cầu, đồng thời phát hiện và bồi dưỡng học sinh có năng lực.

Nhà trường vẫn phải đặt mục tiêu nâng cao chất lượng, theo dõi kết quả và yêu cầu giáo viên giải trình về việc thực hiện nhiệm vụ chuyên môn. Tuy nhiên, những yêu cầu đó cần dựa trên căn cứ thực tế, phù hợp với điều kiện của từng lớp và hướng đến mục tiêu phát triển năng lực người học.

Điều cần thay đổi không phải là yêu cầu về chất lượng, mà là cách xác định mục tiêu và phương thức đánh giá.

Thay vì yêu cầu giáo viên cam kết một tỷ lệ học sinh đạt điểm cao từ đầu năm, nhà trường có thể tổ chức khảo sát ban đầu, xác định những khó khăn nổi bật, xây dựng kế hoạch hỗ trợ học sinh và theo dõi kết quả qua từng giai đoạn. Trên cơ sở đó, việc đánh giá cần xem xét cả mức độ hoàn thành nhiệm vụ, chất lượng thực hiện giải pháp chuyên môn và những chuyển biến thực tế của học sinh.

Cách tiếp cận này không làm giảm trách nhiệm của giáo viên. Trái lại, nó đòi hỏi giáo viên phải hiểu rõ đối tượng học sinh, lựa chọn phương pháp phù hợp, đánh giá trung thực và chịu trách nhiệm về chất lượng công việc của mình.

Đổi mới đánh giá giáo viên phải đi cùng đổi mới quản trị nhà trường

Để chủ trương không giao chỉ tiêu điểm số được thực hiện thực chất, cần thay đổi đồng bộ cách xây dựng kế hoạch giáo dục, tổ chức thi đua và đánh giá đội ngũ.

Thứ nhất, chấm dứt việc giao chỉ tiêu cứng về tỷ lệ học sinh khá, giỏi, điểm số hoặc số lượng học sinh đạt thành tích cho từng giáo viên. Các mục tiêu nâng cao chất lượng cần được xây dựng trên cơ sở khảo sát thực tế và điều kiện cụ thể, không phải là những con số áp đặt đồng loạt.

Thứ hai, không biến chỉ tiêu chính thức thành áp lực không chính thức. Nếu nhà trường tuyên bố không giao chỉ tiêu nhưng vẫn yêu cầu giáo viên đăng ký tỷ lệ học sinh giỏi trong các cuộc họp, giao ban hoặc bình xét thi đua, bản chất của vấn đề vẫn chưa được giải quyết.

Thứ ba, đổi mới tiêu chí đánh giá giáo viên. Không nên sử dụng riêng tỷ lệ học sinh đạt điểm cao, số lượng học sinh giỏi hoặc thành tích tại các cuộc thi làm căn cứ đánh giá. Cần xem xét tổng thể việc thực hiện nhiệm vụ chuyên môn, chất lượng kiểm tra đánh giá, khả năng tổ chức dạy học và hiệu quả hỗ trợ học sinh.

Thứ tư, coi trọng sự tiến bộ của người học. Kết quả khảo sát đầu năm, quá trình học tập và kết quả đánh giá định kỳ cần được sử dụng để nhận diện những chuyển biến thực tế, xác định nội dung cần cải thiện và điều chỉnh phương pháp dạy học.

Thứ năm, bảo đảm đánh giá trung thực, khách quan. Không giao chỉ tiêu áp đặt phải đi cùng yêu cầu thực hiện đúng chuẩn đầu ra, chấm điểm đúng năng lực và phản ánh đúng kết quả học tập. Việc phát hiện học sinh chưa đạt yêu cầu phải trở thành căn cứ để tổ chức hỗ trợ, không phải lý do để che giấu hạn chế hoặc điều chỉnh kết quả nhằm đáp ứng thành tích.

Đối với học sinh có năng khiếu, nhà trường vẫn cần duy trì hoạt động bồi dưỡng phù hợp. Tuy nhiên, việc bồi dưỡng phải xuất phát từ năng lực và nhu cầu phát triển của học sinh, không biến số lượng giải thưởng hay học sinh đạt thành tích cao thành chỉ tiêu bắt buộc đối với giáo viên.

Đánh giá đúng để nâng cao trách nhiệm và chất lượng

Một cơ chế quản lý tốt không phải là cơ chế tạo ra nhiều chỉ tiêu nhất, mà là cơ chế giúp mỗi người thực hiện đúng trách nhiệm và tạo ra kết quả thực chất.

Khi không còn bị chi phối bởi những con số thành tích áp đặt, giáo viên có điều kiện tập trung hơn vào việc phát hiện khó khăn, hỗ trợ học sinh và nâng cao chất lượng dạy học. Nhưng để điều đó trở thành hiện thực, nhà trường phải xây dựng được hệ thống đánh giá minh bạch, có căn cứ và đủ khả năng nhận diện cả kết quả lẫn quá trình giáo dục.

Cần khẳng định rằng, không giao chỉ tiêu điểm số không có nghĩa là học sinh đạt kết quả thế nào cũng được, giáo viên dạy học ra sao cũng được. Chuẩn đầu ra, yêu cầu chuyên môn và trách nhiệm nghề nghiệp vẫn phải được giữ vững. Điều thay đổi là giáo viên không bị buộc phải tạo ra những tỷ lệ thành tích đồng loạt bất chấp điều kiện thực tế.

Thước đo quan trọng của giáo dục không chỉ nằm ở số lượng học sinh đạt điểm cao, mà còn ở việc học sinh có thực sự hiểu bài, biết vận dụng kiến thức, tiến bộ qua từng giai đoạn và phát triển năng lực học tập lâu dài hay không.

Vì thế, thay vì chỉ hỏi cuối năm có bao nhiêu học sinh đạt điểm 9, điểm 10, cần quan tâm nhiều hơn đến câu hỏi: Học sinh đã tiến bộ như thế nào, giáo viên đã làm gì để tạo ra sự tiến bộ đó và nhà trường đã có những giải pháp gì để nâng cao chất lượng?

Đổi cách đánh giá không phải là hạ chuẩn chất lượng. Đó là chuyển từ chạy theo thành tích sang đề cao thực chất, từ áp đặt con số sang nâng cao trách nhiệm và từ đánh giá bằng kết quả đơn lẻ sang nhìn nhận toàn diện quá trình giáo dục. Đây mới là hướng đi cần thiết để xây dựng môi trường giáo dục trung thực, công bằng và lấy sự phát triển của người học làm trung tâm.

Nội dung bài viết thể hiện quan điểm và góc nhìn riêng của tác giả.

Tạp chí THVH